نگاهی گذرا به برخی از اکتشافات، خدمات و دستاوردهای علمی دانشمندان مسلمان تمدن اسلامی در علوم نجوم، هیئت و کیهان شناسی

مسلمانان در زمینه نجوم و کیهان شناسی دستاوردهای بزرگی داشتند. مباحث نجوم و زمین شناسی ابوریحان بیرونی(متوفی 440 ق) به اندازه‌ی ریاضیات او شناخته شده نیست. او حرکت زمین و کروی بودن زمین و گردش زمین به دور محور خود و خورشید را که شش قرن بعد بظاهر توسط گالیله کشف!! شد، را کشف و مطرح کرده بود. او همچنین قوه جاذبه زمین را قرن ها پیش از اسحاق نیوتن کشف و تشریح نموده است. برخی از دستاوردهای او عبارت بودند از: اندازه گيري ارتفاع خورشيد در نقطه ي اوجش به کمک حلقه اي که آن را با تقسيمات نيم درجه اي مدرج کرده بود. روش متفاوت او در اندازه گيري محيط کره ي زمين، رصد ميل کلي يا ميل اعظم. محاسبه ي تقريبي جيب يک درجه. قاعده ي تسطيح کره و ترسيم نقشه هاي جغرافيايي، ساختن کره ي جغرافيايي زمين، معلوم کردن نحوه ي گاه شماري و ترتيب سال و ماه ايرانيان و ديگر ملل و اقوام قديم، محاسبه و تعيين طول و عرض جغرافيايي و سمت قبله ي برخي شهرها و... همچنین با حساب و تحقیق به روز و شب شش ماهه قطبی پی برده و نیز وجود قاره‌ایی را در نیمکره‌ی جنوبی مطرح کرده است.

بيروني در كتاب قانون مسعودي، بر حركت زمين دليل اقامه كرده و به طور كاملا روشن و علمي آن را به اثبات رسانده است. او می گوید: «هنگامي كه چيزي از بلندي فرو مي افتد، محل افتادن آن درست پايه خط قائم بر نقطه فرو افتادن نيست، و سقوط ها با زواياي مختلف نسبت به خط قائم صورت مي گيرد، هنگامي كه پاره اي از زمين از آن جدا مي شود و فرو مي افتد، داراي دو گونه حركت است: يكي حركت دوراني كه از گردش زمين، به آن تعلق مي گيرد و ديگري حركت مستقيم خطي كه از سقوط مستقيم آن به طرف مركز زمين، براي آن حاصل مي شود. اگر تنها حركت مستقيم مي داشت، لازم بود كه محل سقوط آن در طرف مغرب وضع قائم آن قرار گيرد. ولي چون هر دو حركت در زمان واحد وجود دارد، نه در مشرق خط قائم سقوط مي كند و نه در امتداد قائم، بلكه محل سقوط آن اندكي در جانب غرب است.

ويل دورانت درباره بیرونی می گوید: ابوريحان بيروني در كروي بودن زمين ترديد نداشت. معتقد بود كه اشيا به طرف مركز زمين جذب مي شوند. او گفته بود كه داده هاي نجومي را، مطابق اين فرض كه زمين هر روز يك بار به دور محور خود و هر سال يك بار به دور خورشيد مي گردد، به همان سهولت مي توان توضيح داد كه اگر عكس آن را فرض كنيم.

ابن حازم دانشمند مسلمان دیگری است که در قرن نهم از کروی بودن زمین صحبت کرده و محیط زمین را طوری محاسبه نموده که با محاسبات فعلی تفاوت چندانی ندارد.

رصدهای ابوعبدالله بتانی در زمره صحیح ترین رصدهای نجوم اسلامی به شمار می رود. وی افزایش فاصله اوج خورشید را از زمان بطلمیوس تا زمان خودش کشف کرد و از این راه به اکتشاف این امر نایل آمد که خط اوج و حضیض دارای حرکتی است. در اندازه گیری های خود، اندازه سالانه تقدیم اعتدالین را ´5/ 54 و تمایل دایره البروج را ´35 ̊ 23 به دست آورد. او نظریه اقبال و ادبار اعتدالین (تقدیم اعتدالین) را، که مبتنی بر پس و پیش رفتن اعتدالین بر دایره البروج است و تا حدود قرن دهم هجری /شانزدهم میلادی، در اروپا مطرح بود و علم امروز هم آن را رد می‌کند، نپذیرفت. وی همچنین روش تازه ای برای تعیین زمان رؤیت هلال اکتشاف کرد و تحقیق مفصلی در کسوف و خسوف به عمل آورد؛ و این روش وی همان است که در قرن هجدهم دنثرن (Dunthorn)، هنگام تعیین تغییر تدریجی در حرکت ماه از آن استفاده کرده است. اثر نجومی بزرگ البتانی، الزیج درباره علم نجوم به لاتینی ترجمه شده و یکی از کتب اساسی نجوم در مغرب زمین بوده است. مایه تعجب نیست که چاپ متن و ترجمه و شرح آن به ایتالیایی، توسط دانشمند مشهور ایتالیایی، نالینو، بیش از آثار هر منجم مسلمان دیگر، در دوره های جدید مورد توجه قرار گرفته باشد. وی میل کلی خورشید را ۲۳ درجه و ۳۵ دقیقه اندازه گیری کرد که با مقدار امروزی آن کاملاً تطابق دارد. او در تحقیقاتش ثابت نمود که یک سال خورشیدی، 365 روز و پنج ساعت و 46 دقیقه و 24ثانیه است. که با مقدار امروزی آن (۳۶۵ روز و ۵ ساعت و ۴۸ دقیقه و ۴۶ ثانیه) با دقت خوبی وفق می‌دهد. او برای تعیین فاصله قوسی بین دو ستاره، که اختلاف طول سماوی آن‌ها و عرض سماوی هریک معلوم باشد، روشی به کار برد که معادل قاعده کسینوس ها در مثلثات کروی است.

ویل دورانت می گوید: ابوعبدالله بتاني (317ـ236 هـ. ق، 929ـ850م)، در حساب مثلثات نسبت ها را تقريباً به صورتي كه اكنون به كار مي بريم مرتب كرد. با مسلم انگاشتن كرويت زمين، طول يك درجه نصف النهار را به وسيله رصد كردن خورشيد در يك زمان از تدمر و از دشت سنجار، اندازه گرفتند. در نتيجه اين اندازه گيري، مقدار آن درجه پنجاه و شش ميل و دو ثلث ميل )91/177 كيلومتر( تعيين شد كه فقط نيم ميل از اندازه زمان ما بيشتر است. بتاني چهل و يك سال تمام در كار تنظيم رصدها، كه به دقت و شمول شهره بود، وقت صرف كرده و در نتيجه رصدهاي خود، به نتايجي رسيد كه به صورتي عجيب با نتايج روزگار ما نزديك است. از جمله، تقديم اعتدالين را 5/54 در سال، و ميل كلي را 55 23 تعيين كرده بود.»

توماس آرنولد و آلفرد گیوم درباره او می نویسند: چنین دقت هایی باعث شد که کارادو وو در مورد او چنین لب به سخن بگشاید: «متفکران لاتینی مغرب زمین در قرون وسطی و دوره تجدید بیش از همه از بتانی تحسین و تمجید می نمودند.»

دیوید سی. لیندبرگ در کتاب "سرآغاز علم در غرب" می‌نویسد: «این واقعیت که هنوز در قرن شانزدهم و هفدهم دانشمندان از جمله کوپرنیکوس و کپلر از البتانی نقل قول و بدو استشهاد می کرده اند؛ دلیل بر کیفیت و اهمیت آثار نجومی اوست».

ابراهیم بن یحیی الزرقالی اسطرلاب جدیدی به نام صفیحه به لاتینی (Saphaea Arzachelis) اختراع کرد که بسیار رواج یافت. و نیز او بود که دلیل صریح حرکت نقطه اوج خورشید را نسبت به ثوابت بیان کرد و این اکتشاف از افتخارات او است. ولی سهم عمده وی در نجوم تألیف زیج طلیطلی است. او اولین کسی بوده که چرخش نقطه حضیض مدار زمین نسبت به خورشید را اندازه گیری  وآنرا 04/12 ثانیه قوسی اعلام کرده است. اکنون می دانیم که مقدار واقعی این چرخش 8/11 ثانیه قوسی است.

جورج صلیبا می گوید: در اواخر قرن يازدهم ميلادي منجمّ بلند آوازه اسلامي زرقالي بود كه نظريه بيضویت مدار سيارات را بسط داده و با بذل تلاش هاي مستمر در طول سال هاي عمر خود توانست در سال 1080م جدولي را طرح ريزي و تنظيم كند كه به نام Toledan معروف است و بعدها مبناي كار كپلر و ديگران قرار گرفت.

لویس ویلیام هلزی هال در کتاب تاريخ و فلسفه می نویسد:« ارزقای در سده 11میلادی گفت سیارگان در مدار بیضی حرکت می کنند. رصد به صورت منظم ادامه یافت و روش های آن ها به تدریج پیشرفت کرد اخترشناسان اسلامی برای دقتی که داشتند، سزاوار احترام بسیارند. برای مثال لاپلاس اخترشناس قرن 18 میلادی از چند رصدی که مسلمین در سده 11 میلادی انجام داده بودند، در کتاب "بیان منظومه جهان" استفاده کرد.»

همچنین جورج صلیبا درباره ابن شاطر می گوید: علاءالدين ابوالاحسن علي بن ابراهيم، معروف به ابن شاطر دمشقي(777ـ 705 ق / 1375ـ 1305م) كه از شاگردان مكتب ستاره شناسي مراغه بوده است. ارائه و بسط يافته است كه تمامي نظريه پردازان مغرب زمين از قرن پانزده به بعد از تحقيقات و دستاوردهاي او استفاده كرده و نظرات او را به اسم خود به جهان علم عرضه كرده اند. او نتايج چندين سال زحمت و تلاش علمي و تجربي مكتب مراغه و خود را در كتابي به نام نهاية السؤل في تصحيح الاصول لبطليموس گردآوري نمود. كه همين كتاب حدود سه قرن بعد به دست كساني چون كوپرنيك، تيكو براهه و ديگران رسيد، و  راه را براي آنان هموار ساخت تا نظريه اي سامان يافته مبني بر مركزيت خورشيد و گردش سيارات به دور آن ارائه دهند. گرچه هيچ يك از آنان اسمي از ابن شاطر و كتاب پر اهميتش به ميان نياورده اند.

 ابن الشاطر، با توجه به طرح طوسی، از فلک خارج مرکز، چشم پوشید و فلک تدویر دومی در منظومه های شمسی و قمری وارد کرد. نظریه ای که دو قرن پس از آن توسط کوپرنیک درباره قمر پیشنهاد شد، همان نظریه ابن الشاطر است! و چنان می نماید که کوپرنیک، از طریق ترجمه های بوزنتی، از پیشرفت های نجوم اسلامی آگاهی داشته است. اصول همه آنچه را که در طرح کوپرنیک تازگی دارد را می توان در مکتب طوسی و شاگردان او پیدا کرد.

درباره خواجه نصیرالدین طوسی باید گفت او حدود یکصد و نود کتاب و رساله‌ی علمی در موضوعات متفاوت به رشتة تحریر درآورده بود. که در نجوم تذکره فی علم الهیئه وی شاید کاملترین نقد بر نجوم بطلمیوسی در قرون وسطی و معرف تنها الگوی ریاضی جدید حرکت سیارات است که در نجوم قرون وسطی نوشته شده است. این کتاب از راه نوشته‌های منجمان اروپایی بر کوپرنیک اثر گذاشته است. خواجه طراح و سازنده رصدخانه عظیم مراغه است که تا قبل از خود نظیری نداشت و باید گفت رصدخانه مراغه در واقع بزرگترین دانشگاه تخصصی در علم نجوم بود. وی نخستین کسی بود که مثلثات را بدون توسل به قضیه نجوم توسعه بخشید. او مبدع زیج ایلخانی است. این زیج شامل چهار قسمت به شرح ذیل است. الف) در تواریخ؛ ب) در سیر کواکب و مواضع و طول و عرض آنها؛ ج) در اوقات؛ د) در باقی اعمال نجوم. همچنین جداول نجومی خواجه نصیر در جهان اسلام، غرب و شرق بودایی مشهور شد. این جداول همگی ایرانی و در توجه دانشمندان غرب به علم نجوم و تحول در هیات نجوم از منظومه بطلمیوسی به منظومه کپرنیکی و کپلری سخت مورد عنایت و محل مراجعه بودند. تا دوره رنسانس یکی از بهترین راهنمای ارصادات رصدخانه های اروپا، زیج یا جداول نجومی رصدخانه مراغه بود. وی درباره چگونگی استفاده از ساعت آفتابی ابتکار جدیدی برای رصد کردن به کار برد که در علم ستاره‌شناسی ارزشمند است. پیشرفت علمی مسلمانان در کیهان شناسی را در آثار خواجه نصیرالدین طوسی به وضوح می توان دید. نگارنده خود از نزدیک شاهد یکی از کتاب های خطی خواجه نصیرالدین طوسی در کتابخانه آستان قدس رضوی بوده که در آن تصاویر بسیار دقیقی از منظومه شمسی ترسیم شده بود؛ که با تصاویر امروزی از منظومه شمسی تفاوتی نداشت. و در این تصویر خورشید در مرکز منظومه و سیارات دیگر به ترتیب در مدارهای خود به دور خورشید در حرکت بودند.

دانشمند فیزیکدان‌‌ پاکستانی‌ برنده‌ جایزه‌ نوبل‌ فیزیک‌ سال‌ ۱۹۷۹م مرحوم‌ دکتر عبدالسلام‌ می‌گوید: «رصدخانه‌ مراغه‌ با بیست‌ منجم‌ از سراسر دنیای‌ اسلام‌ تحت‌ سرپرستی‌ دانشمند بزرگ‌ خواجه‌نصیرالدین‌ طوسی‌ احتمالا نخستین‌ رصدخانه‌ جهان‌ بمعنی‌ واقعی‌ کلمه‌ بوده‌ است‌ و در جای‌دیگر می‌گوید: رصدخانه‌ استانبول‌، چین‌ و حتی‌ رصدخانه‌های‌ هند در قرن‌ دوازدهم‌ نیز همه‌ از جلوه‌های‌ رصدخانه‌ مراغه‌ است‌.»

کارل بروکلمن خاورشناس و تاریخ‌نویس بزرگ آلمانی گفته است:«مشهورترین علما و مولفین قرن هفتم هجری، مطلقا و بدون شک خواجه نصیرالدین طوسی است.»

مجله شوروی امروز(Today sovietunion) از انتشارات متکی به تحقیقات اندیشمندان روسیه در مقاله «پیش‌گام دیگر کلمبوس» (Another forerunner of columbus) با مطالعه جدول های نجومی خواجه نصیر طوسی متوجه شدند که وی مختصات قاره آمریکا را دو سده پیش از کشف این قاره به وسیله کریستف کلمب مشخص کرده است. از طرف دیگر وی در کتاب «البصائر» انتشار صوت را به امواج آب تشبیه می‌کند و به آن پرداخته است.

ابوسعيد سجزی(احمد بن محمد بن عبدالجليل سجزي، اواخر قرن 4 و اوايل قرن 5 ق) علاوه بر قايل شدن به حركت زمين و مخالفت با گردش افلاك به دور آن، اصطرلابي طراحي و اختراع نمود كه عملا كاركرد و چگونگي سيستم چرخش زمين را نشان دهد. وي حركت سيارات در مداري بيضوي را نه تنها از لحاظ تئوري فرض گرفت، بلكه از لحاظ كاربردي اسطرلابي طراحي و ساخت كه بر اين اساس كار مي كرد. او اين اصطرلاب را، كه به نام «اصطرلابِ زورقي» معروف است، به گونه اي ساده و زيبا ساخته بود كه دقيقاً بر اساس حركت محوري زمين كار مي كرد. علاوه بر اين، از پيچيدگي اصطرلاب هاي ديگري كه بر اساس زمين مركزي ساخته مي شدند، خالي بود. زيرا ساير اصطرلاب ها شامل اجزاي پيچيده زيادي بودند(مركب از شمالي، جنوبي، و...) در حالي كه اين اختراع بسيط و غير مركب از آن اجزا بود.

زیگرید هونکه در کتاب " فرهنگ اسلام در اروپا" می نویسد: اولین کسی که متوجه شد خورشید مرکز منظومه ی شمسی می باشد، ابوالسعید سجزی ستاره شناس معروف سیستانی می باشد. او در مکاتباتی که با ابوریحان بیرونی داشت، این نکته را ثابت می کند و حتی برای ابوریحان بیرونی اسطرلابی می سازد که بر مبنای مرکزیت خورشید طرح ریزی شده بود.

اینکه كپلر طرح بيضويت مدارات گردشي سيارات را پي ريزي كرده، يكي از افسانه هاي بي پايه غربي هاست؛ كه براي جا زدن اين نظريه به اسم يوهانس كپلر ساخته و پرداخته شده است. در حالي كه نخستين كسي كه بيضويت مدارات سياره هاي منظومه شمسي را فرض اساسي سيستم گردش اجرام آسماني قرار داد، ابوسعيد سجزي بود.

از جمله دانشمندان اسلامي كه درباره حركت سيارات تلاش هاي فراواني كرده و با رصدها و محاسبات ابتكاري خود گردش آن ها به دور خورشيد را تشخيص داده و تبيين كرده بود، بطروجي است. او منجمّي ابزارگرا بوده و از رياضيات زمان خود بهره هاي فراواني در جهت تبيين نظريات نجومي خود برده است. بعلاوه او منجمّي واقع گرا و تجربه باور بود و در اين راستا بر رصد و مشاهده مستمر به آسمان بيش از تئوري پردازي اهميت مي داد.

میان محمد شریف در مورد ابن الاعلم دانشمند دیگر مسلمان می نویسد: ابوالقاسم ابن الاعلم بغدادي (350 هجري مقارن با سال 961م) با مطالعاتي به طور كاملا علمي و تحقيقي ـ پژوهشي در بستر آسمان، نتايج شگرفي به دست آورده بود كه قابل توجه است. چرا كه از ميان دانشمندان اسلامي، اولين كسي بود كه به شدت، اصرار بر كرويت زمين كرده و تمام مناطق اين كره خاكي را قابل سكونت دانسته است. او نيز اولين منجمي بوده كه قمرهای مشتري را چيزي حدود چهار قرن قبل از گاليله كشف و رصد كرد و توانست حركت آنها به دور مشتري را ترسيم، تبيين و تشريح كند. او حركت كلف هاي خورشيد را حدود هزار سال قبل از به وجود آمدن تلسكوپ هاي پيشرفته، مورد بحث و مطالعه قرار داده و مدار خارج مركز ستاره هاي دنباله دار را با مركزيت خورشيد محاسبه و تعيين كرد.

جورج صلیبا در مورد عبدالرحمن صوفي می گوید: نخستين دانشمند نجومي كه به وجود سحابي ها در لابه لاي ستارگان آسمان پي برده و برخي از آن ها را نيز مشخص نموده، عبدالرحمن صوفي (903ـ986م) است. او سحابي را كه در نقشه سسييو با نام 31M شناخته مي شود، رصد و ثبت كرد.

همچنین منجم مسلمان نیریزی به لاتینی Anaritius شرحی بر المجسطی نوشت و بزرگترین اثر همه زمان ها را به زبان عربی درباره اسطرلاب کروی تألیف کرد. معاصر وی، ثابت بن قره نیز نقش مهمی در علم نجوم داشت. شهرت وی بیشتر به طرح نظریه حرکت نوسانی اعتدالین است. او که دقت ویژه ای در بررسی خورشید و حرکات آن داشت، توانست طول سال شمسی را با اختلافی حدود نیم ثانیه نسبت به مقدار حقیقی اش محاسبه نماید.

غیاث الدین جمشید کاشانی در نجوم ابتکارات بسیاری داشته است، از جمله اختراع و ساخت وسیله ای موسوم به « طَبَقُ المناطق » را می توان نام برد که شرح و روش استفاده از آن را در کتاب « نُزهة الحدائق » خود آورده است. با این دستگاه می‌توان محل ماه و خورشید و پنج سیاره و فاصلة آنها را از زمین نشان داد و زمان وقوع گرفتگی های ماه و خورشید را پیش بینی کرد. در پایان این کتاب دستگاهی به نام « لوح اتصالات» که کاشانی آن را اختراع کرده بود، تشریح شده است. نکته مهم که تمامی محققان آثار کاشانی بر آن اذعان دارند این است که این دانشمند بزرگ ایرانی در همین کتاب، دو قرن پیش از یوهان کپلر(Johannes Kepler)، مدار ماه و عطارد را بیضی دانسته است. در مورد کپلر باید گفت که او شدیداً از ناحیه ی چشم دچار مشکل بود و به سختی می توانست اشیا را ببیند. حال چگونه است که او را بعنوان یک ستاره شناس برای ما جا زده اند! در واقع او مترجمی بوده است که کتاب های دانشمندان مسلمان را ترجمه می کرده است. کارهایی که کپلر ارائه داده، تمام آنها قبلاً به وسیله ی دانشمندان مسلمان ارائه شده است.

بنا به گزارشي كه علّامه مجلسي از كتاب تفسير فخر رازي ارائه كرده است؛ او نيز در شمار مفسرّان و نظريه پردازاني قرار داد كه بر اساس كرويت زمين به حركت انتقالي و وضعي زمين استدلال كرده است.

عبدالله نعمه می گوید: در كتاب هشام بن حكم، نظريه گردش زمين به دور خورشيد، به طور صريح و قاطع، حداقل دويست سال قبل از كوپرنيك و گاليله توسط عضدالدين عبدالرحمن بن احمد در عالم اسلام مطرح شده بود.

احمد بن قیصر فرغانی یکی دیگر از مشاهیر ریاضی و هیئت بود. او کتاب های ارزنده ای در نجوم نوشت که بنا به گفته ویل دورانت، به مدت هفتصد سال مرجع و مورد استفاده اروپاییان بود.

تیکو براهه اولین رصدخانه مطرح را در اروپا در هلند بنیان نهاد. طول قوس رصدخانه او 3 الی 4 متر بوده است. در صورتی که چند قرن قبل از او " الغ بیک" رصدخانه ای در سمرقند می سازد که طول قوس رصدخانه آن 40 متر بوده است. آن هم چند صد سال پیش از تیکو براهه. رصدهای " الغ بیک" بقدری دقیق بوده است که رصدهای او تا سال1912م مورد استفاده دانشمندان غربی بوده است.

در تاریخ سلسله پادشاهی یوان در چین مندرج شده که برای تأسیس رصدخانه پکن، به سرپرستی کوئوشوچینگ منجم دربار، تعدادی ابزارهای رصدی از رصدخانه مراغه در ایران خریداری شده‌است. از جمله این ابزارها حلقه‌دار، عضاده(الیداد)، دو لوله رصد، صفحه‌ای با ساعت های مساوی، کره سماوی، کره زمین، تورکتوم(نشان دهنده حرکت استوا نسبت به افق) هستند. چینیان لوله رصد را «وانگ-تونگ» نامیده‌اند. به گفته تاریخ سلسله پادشاهی یوان، مسلمانان از این اختراع نه تنها برای رصد اجرام آسمانی، بلکه برای مشاهده دوردست‌ها، به ویژه در دریا سود می‌جسته‌اند.

چندی قبل دانشمندان با استفاده از تلسکوپ فضایی هابل از دیدن نخستین نشانه‌های یک سیاره با انوار قابل رؤیت خبر دادند؛ که گرد ستاره ای غیر از خورشید ما می‌گشت. این سیاره 25 سال نوری از ما فاصله دارد و گرد یکی از درخشان ترین ستارگان آسمان می چرخد که نامش Fomalhaut است. این نام در واقع از عبارت عربی «فم الحوت» به معنای دهان ماهی مشتق شده است. «فم الحوت» تنها ستاره ای نیست که نامی عربی بر خود دارد. بیش از 100 ستاره دیگر نیز از این ویژگی برخوردارند که از آن جمله است ستارگان: Betelgeuse (اِبط الجوزا)، Aldebaran (الدبران) و Deneb (ذنب)، Pherkad(فرقـــد،گوســـاله)، Acrob( عقـــرب)، Aitair(الطیـر ،پرنـده)، و واژه هــایی چــون  Zenite(سمت الـرأس)، nadir(نظیـر)، azimmuth(المسـت)، کـه همگـی یـادآور آثار محققان مسلمان است.

نقشه کش های مسلمان نیز نقشه های معتبری از اروپا، خلیج فارس و شبه قاره هند کشیدند. همچنین «نقشه جهانى» را ابوعبداللّه ادریسى مؤلف کتاب «نزهة المشتاق فى اختراق الآفاق» اختراع نمود و مدت ها مرجع دانشمندان اروپا بود. کلاً غربی ها تا سال 1820 میلادی قادر به نقشه کشی دقیق نبوده و بیشتر نقشه های آنها کپی از نقشه های اسلامی می باشد. در واقع یکی از همین نقشه های مسلمانان بود که واسکو دا گاما، دریانورد پرتغالی را در اواخر قرن پانزدهم از دماغه «امید نیک» آفریقا به هند هدایت کرد. همچنین كشف قاره آمریكا (قرن ها قبل از كریستف كلمب و آمریكو) توسط مسلمانان صورت گرفت که وجود حدود دو هزار کلمه عربی در زبان سرخ پوستان آمریکایی و کشف قرآن و سکه های اسلامی در سواحل آمریکا و کشف سنگ نوشته های عربی موید آن است. همچنین تا سال 1863م نصف النهار مبدأ از شهر زابل(زوال یا نیمروز) می گذشت. در سال 1863م کنگره ای در اروپا برگزار می شود و نصف النهار مبدأ را از شهر زابل ایران به رصدخانه سلطنتی انگلیس واقع در روستای گرینویچ در حاشیه شهر لندن منتقل می کنند.

جورج سارتن در کتاب مقدمه‏اى بر تاریخ علم می نویسد: ترجمه این آثار(دانشمندان اسلامی)، علم نجوم را که به مدت چندین قرن به دست فراموشى سپرده شده بود، در اروپا زنده کرد. فعالیت‏هاى ستاره‏شناسان بزرگ اروپایى در عهد رنسانس و شکوفایى علمى اروپا، بر اساس این آثار صورت گرفت. کارهاى دانشمندانى چون «کوپرنیک» COPERNIC(  1473 ـ 1543 م) «کپلر» KEPLER (1571 ـ 1630 م) و...، برگرفته از دانش مسلمانان بود.

زیگرید هونکه می گوید: زمانی که اسطرلاب به اروپا راه پیدا کرد، تا مدت ها کسی در آن جا قادر به ساختن وسیله ای مشابه آن برای اندازه گیری نشد. لذا به مدت دویست سال، آنها اسطرلاب های مورد نیاز خود را از کشورهای اسلامی تهیه می کردند و در قرن چهاردهم بود که این ابزار در اروپا ساخته شد... ساعت های پاندول دار نیز به ابتکار مسلمانان ساخته شد.

منابع:

تاریخ تمدن، ویل دورانت، ترجمه احمد آرام، ناشر: علمي فرهنگي، 1392.

فرهنگ اسلام در اروپا، زیگرید هونکه، ترجمه‌ مرتضی رهبانی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ چهارم 1373.

پویایی فرهنگ و تمدن اسلام، دکتر علی اکبر ولایتی، تهران، مركز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1382.

تمدن اسلام و عرب، گوستاو لوبون، ترجمه سید محمد تقی فخرداعی گیلانی، تهران، چاپ خانه مجلس، 1316.

اختراعات و اكتشافات دانشمندان اسلامى، كرامت‌الله تقوى، ناشر: آفاق لرستان، 1382ش.

زندگينامه رياضيدانان دوره اسلامى، ابوالقاسم قربانى، تهران، مركز نشر دانشگاهى، 1365.

1001 اختراع میراث مسلمانان در جهان ما، پروفسور سلیم الحسنی، مترجم: جمعی از مترجمان، نشر طلایی، 1393.

تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، زین العابدین قربانی، انتشارات: نشر فرهنگ اسلامی 1370.

كارنامه اسلام، عبدالحسین رزین‎كوب، تهران، انتشارات امیركبیر، چاپ پنجم، 1376.

علم و تمدن در اسلام، سید حسین  نصر، انتشارات خوارزمی، چاپ دوم، ترجمه‌ فارسی 1359.

منابع فرهنگ اسلامی، میان محمد شریف، ترجمه سید خلیل خلیلیان، بی جا، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1359.

نوشته شده توسط محقق در جمعه هفدهم آذر ۱۳۹۶ ساعت 2:51 موضوع | لینک ثابت