برخی از خدمات و دستاوردهای علمی دانشمندان مسلمان تمدن اسلامی در علم پزشکی، جراحی، داروسازی و ساخت بیمارستان

در زمينه‌ پزشكی‌ مسلمانان‌ به‌ گونه‌ای‌ پيشرفت‌ كرده‌ بودند كه‌ علاوه‌ بر تشخيص‌ و درمان، بسياری‌ از بيماری‌ها را جراحی‌ می‌كردند. آنها خود وسايل‌ جراحی‌ را ساخته‌ و داروی‌ بيهوشی‌ را در عمل‌ جراحی‌ مورد استفاده‌ قرار می‌دادند كه �ابوالقسيس‌ � از اين‌ دسته‌ است‌. از بزرگ ترین جراحان اسلامی ابوالقاسم اندلسی معروف به ابوالقسیس است که در قرن پانزدهم میلادی می زیسته و بسیاری از آلات جراحی را شخصاً اختراع نموده است.

هالر می نویسد: تمام جراحانی که بعد از قرن چهاردهم میلادی آمده اند منابع علمی آنها کتب ابوالقسیس بوده است و به قول ماکس میرهوف، رساله های او را باید اساس جراحی کنونی اروپا شمرد. کتاب های او بارها به زبان لاتین به طبع رسیده و آخرین چاپ آن در سال ۱۸۶۱ میلادی صورت گرفته است.

ابن نفیس ۳۰۰ سال قبل از ویلیام هاروی سیستم گردش دوران خون را کشف و تشریح نموده است. او چکیده‌ی کتاب قانون ابن سینا را نوشت و در آن از گردش خون ششی(گردش خون کوچک) سخن گفته است.

پزشک مشهور "الزهراوی" یک کتاب مرجع هزار و ۵۰۰ صفحه ای مصور را از جراحی ارائه کرده که مدت ۵۰۰ سال به عنوان مرجع در کشورهای اروپایی مورد استفاده قرار می‌گرفته است. الزهراوی اولین طبیب مسلمانی بود که حدود دویست وسیله جراحی را اختراع نمود که تا امروز با تغییرات اندکی در بزرگترین بیمارستان های دنیا مورد استفاده  قرار می گیرد. او بیماری های هموفیلی، شیوه سوزاندن زخم و شکستن سنگ های مثانه را نیز نشان داد. او سه روش بخیه زدن را، که بیشتر در جراحی شکم به کار می‌رود، ابداع کرده است. همچنین راه کارهایی برای تسهیل زایمان‌های غیر طبیعی پیشنهاد کرده است که امروزه نیز استفاده می‌شود.

ژوزف بورلو در کتاب تمدن اسلامی می نویسد: ابوالقاسم زهراوی اندلسی نیز نزد غربی ها، بزرگترین پزشک و جراح عصر خود بلکه مشهورترین جراح مسلمانان بود و کتاب او به نام �التصریف لمن عجز عن التالیف� دایرة المعارفی است که در آن شرح عمل های جراحی و تشریح و ترسیم حدود دویست وسیله جراحی، ارائه شده است. ضمناً او بیماری های هموفیلی، شیوه سوزاندن زخم و شکستن سنگ های مثانه را نیز نشان داد.

زکریای رازی در پزشکی آنچنان مورد توجه اروپائیان بوده است که خانم دکتر هونکه می نویسد: در قرن پانزدهم میلادی کتاب پر عظمت و گران قیمت �الحاوی� پنج بار در اروپا انتشار می یابد. بخش های مختلف این کتاب نیز به طور جدا منتشر می شود. در اروپا نوشته دیگری از این دانشمند درباره �آبله و سرخک�، بیش از چهل بار به چاپ می رسد. این نوشته کوچک موفق شد به مدت هزار سال مورد توجه و تمایل قرار بگیرد. امروزه این نوشته هنوز جزو آثار اسکولاستیک به حساب می آید.

رازی توانست در مدت حیات خود راز جوهر گوگرد (راج سبز یا سولفات دوفر) را به دست آورد و از الکل و دیگر موادی که خود کشف کرده بود، در داروسازی استفاده کند. او نخستین فردی است که میان علم شیمی و پزشکی رابطه ای خاص به وجود آورد. این حکیم دانشمند استفاده از پنبه را نیز در پزشکی رواج داد و طرز استفاده از آن را به دیگر پزشکان آموخت. رازي نخستين كسي بود كه بيماري حصبه و آبله را تشخيص داد. او پزشکی است که آبله را از سرخک و نقرس را از روماتیسم، مجزا دانسته و توصیف دقیقی از این بیماری‌ها نوشته است. ميان پزشكان اتفاق نظر است كه رازي، مبتكر نخ بخيه جراحي و پماد جيوه است. او نخستین پزشکی است که از نخ‌هایی از جنس مو در جراحی استفاده کرده است. رازی نخستین فردی بود که تاثیرهای سم شناسی جیوه را روی بدن میمون آزمایش کرد و نشان داد که میمون دچار کرامپ های عضلانی(درد و انقباض) شده و علایم مسمومیت در آنها به وضوح دیده می شود.

رازی نخستین شخصی بود که پاسخ مردمک به نور را کشف کرد که تایید این تشخیص صد سال بعد به وسیله غربی ها گزارش شد. این دانشمند برجسته نخستین فردی محسوب می شود که تشخیص بالینی بسیار قوی انجام می داده است. رازی در تشخیص التهابات پرده جنب�ذات الجنب یا پلوزی�(التهاب در غشای نازک دولایه ای که سطح ریه ها و محوطه قفسه سینه را پوشانده است) مهارت بسیاری داشت.

خانم دکتر هونکه درباره کیفیت برخورد رازی با بیمار و حدود توانایی و حاذقیت او در درمان بیماری می نویسد: �شهرت کم نظیرش به عنوان پزشک و استاد، طالبین علم را از هر گوشه مملکت به خود جلب می کرد. هرگاه از بیمارستان بازدید می نمود یک عده دانشجو و پزشک به دنبال او به حرکت در می آمدند تا از معلومات و تجربیات چند جانبه اش، دانش خود را تکمیل کنند. بیمارستان و کلاس درس وی مملو بود از استادان علم طب و شاگردان آنها، بطوری که نظیرش تا آن زمان دیده نشده بود. �جرج سارتن� درباره محمد زکریای رازی گفته است: �رازی بزرگ ترین پزشک اسلام و قرون وسطی بود.�

ابو علی سینا از دیگر پزشکان بزرگ اسلامی است. او نخستين كسي بود كه “مننژيت” را توصيف كرد. ابن سینا در کتاب قانون، ورم حجاب حاجز را از بیماری ذات الجنب جدا می کند؛ او نخستين كسي بود كه فلج ناشي از عامل داخلي در مغز و فلج ناشي از عامل خارجي را از هم جدا كرد. او سكته مغزي ناشي از فراواني خون را توصيف كرد و با اين توصيف نظريه حكماي يونان را كه در آن زمان حاكم بود، باطل دانست. او به بيماي هاي مسري از اشخاص به يكديگر از طریق تماس و از راه آب و خاك پي برد. او اولين كسي بود كه بيماري “انكلستوما” را شرح داد و گفت: “اين بيماري ناشي از يك كرم روده است” و آن را كرم گرد كه امروزه به كرم قلاب دار موسوم است، ناميد. امروزه دانشمندان اروپا ادعاي دانشمند ايتاليايي “دوبيني” را كه معتقد بود اين بيماري را كشف كرده، پذيرفته اند! اما پيداست كه بوعلي اين بيماري را نهصد سال پيش از آنكه دوبيني و اروپايي ها آن را بشناسند، توصيف كرده است. بر اساس برخی از تحقیقات، دیدگاه های ابن سینا در تشخیص و درمان بعضی از بیماری ها مانند آسم دقیق تر و موثرتر از یافته های پزشکی مدرن است یا در مورد زردی، انسداد مجاری صفراوی و سوءهاضمه کبدی، داروهای تجویزی وی منطبق با یافته های تحقیقات جدید هستند. او يك روانپزشك بي نظير بود و معتقد بود هيجان ها و عوامل رواني مثل ترس، غم و اندوه، نگراني، شادماني و جز آنها روي اندام هاي بدن و وظايف آن تاثير مي گذارند به همين دليل براي درمان بسياري از بيماري ها ابتدا به روان درماني مي پرداخت تا بيمار را علاج كند. ابن سینا در قسمت داروشناسی کتاب قانون از هفتصد و شصت دارو سخن می گوید. کتاب های محمد بن زکریای رازی و ابو علی سینا تا قرن ها بعنوان متون اساسی و مرجع پزشکی در دانشگاه های بزرگ اروپا تدریس می شد.

گوستاولوبون درباره فعالیت های طبی بوعلی سینا می نویسد: کتاب های بوعلی سینا به تمام زبان های دنیا ترجمه شده و تا مدت شش قرن اصل و مبنای طب شناخته گردید. مخصوصاً در دارالفنون های فرانسه و ایتالیا، تنها کتاب های بوعلی سینا جزء کتب درسی در طب مقرر شده بود. در فرانسه تنها پنجاه سال است که کتب مذکور از برنامه های درسی خارج شده اند.

خانم دکتر هونکه آلمانی درباره بوعلی می گوید: تا سال ۱۵۰۰ میلادی، ۱۵ بار در اروپا کتاب قانون ابن سینا چاپ شد. در حالی که کتاب جالینوس فقط دو بار چاپ شد. در صد سال بعد، چاپ قانون ابن سینا به ۲۰ بار رسید و تا نیمه دوم قرن هفدهم میلادی همچنان مکرر چاپ می شد. به این ترتیب کتاب ابن سینا در طول تاریخ جهان بشریت بیش از هر کتاب پزشکی دیگری مطالعه و تدریس شده است.

جرج سارتن در کتاب تاریخ علم وی را یکی از بزرگترین اندیشمندان و دانشمندان پزشکی می‌داند. همچنین وی او را مشهورترین دانشمند دیار ایران می‌داند که یکی از معروف‌ترین‌ها در همهٔ زمان‌ها و مکان‌ها و نژادها است.

آنچه آلبرت کبیر دارد(یکی از بزرگترین دانشمندان پیشتاز در اروپا که غربی ها به لقب کبیر از او یاد می کنند) همه از ابن سینا می باشد. در واقع او شارح آثار ابن سینا در فلسفه و طبیعیات بوده است. چنانچه دیوید. سی. لیندبرگ به گونه اي محترمانه به این مسئله اعتراف می کند و می گوید� آلبرت کبیر به شدت به ابن سینا متکی بود�. وابستگی آلبرت کبیر به نوشته های ابن سینا به حدی بود که حتی توصیف ابن سینا از جفت گیری کبک ها را با اضافه کردن بعضی از مشاهدات شخصی اش در کتاب هایش می نویسد.

نویسندگان دائره المعارف بریتانیا درباره ی ابن سینا گفته اند:(این یک حقیقت متحدالقول است که بوعلی، از قرن 12 تا قرن 17 میلادی، تنها راهنمای طب بوده است و کتاب های او در دانشگاه های اروپا تدریس می شد. کتاب قانون او تا سال 1650م در دو دانشگاه مون پلیه و لوون تدریس می شد و کتاب قانون او 16 دفعه در قرن 15 و 20 دفعه در قرن 16 به زبان لاتین، ترجمه و چاپ شد و بسیاری از علمای بزرگ قرون وسطی و قرون بعد اروپا در توضیح و تشریح مطالب این کتاب، رنج های فراوان برده اند.)

ابن رشد فیلسوف و پزشک مسلمان اهل قرطبه است که به نام اورائس بزرگ قرون وسطی معروف است. او مصونیت یافتن دائمی بیمارانی را که به بعضی امراض مانند آبله دچار شده اند را اثبات می کند. مسلمانان پنجاه سال قبل از اروپا، کودکان را در ترکیه واکسینه می کردند. آنچه در اروپا در اواخر قرن هیجدهم شروع شد؛ یعنی کوبیدن آبله برای مصونیت یافتن از آن، به وسیله مسلمانان کشف شده بود. زیربنای فکری این کشف و همچنین روش عملی اش نیز درست مانند آبله کوبی مدرن بود. یعنی به وسیله باکتری های ضعیف شده، بیماری تصنعی را سبب شده تا بدین وسیله مصونیت به وجود آید. پروفسور Lee Hee-soo در تحقیقات خود به درمان آبله یکی از درباریان دودمان شیلا در کره توسط پزشکان مسلمان در سال ۲۵۸ هجری شمسی اشاره می‌کند.

آقای ارنست دوچسن پزشک فرانسوی ۵۰ سال قبل از فلمینگ خواص پنی سیلین را در مقالات زیادی در اروپا انتشار داد. اما با کمال تعجب می بینید که کشف پنی سیلین به فلمینگ نسبت داده می شود. چون دوچسن آنقدر انصاف داشت که اعتراف کند که این کشف خود او نبوده و آن را از دانشمندان مسلمان آموخته است.

دکتر هونکه درباره ابن زهر اندلسی می نویسد: علم طب مدیون همین پزشک و فیلسوف اندلسی یعنی ابن زهر می باشد. او از نظر فکری با رازی خویشاوندی داشت و اولین شرح واضح و قابل تفکیک بیماری التهاب دیافراگم، و التهاب مرطوب و التهاب خشک کیسه آبشامه قلب را ارائه داده و اختلاف آن را از بیماری های ریوی نمایان کرده است. همچنین تکمیل روش تنقیه و تغذیه مصنوعی در مورد انواع فلج مری را مفصلا بیان کرده، و سیر بیماری سرطان معده را بسیار عالی شرح می دهد. همچنین اوست که واگیردار بودن مرض سل سینه و خطراتی که آفتاب شدید برای این بیماران دارد را گوشزد می کند. ابن زهر اندلس کتاب مهمی در زمینه پادزهر نوشت.

اولين کتاب درباره چشم‌پزشكى را دانشمند جهان اسلام �حنين بن اسحاق� نوشت. اين کتاب به‌همراهى اثر مهم على بن عيسى بغدادى؛ يعنى �تذكرة الكحالين� و عمار موصلى مأخذ اصلى و پايه چشم‌پزشكى اروپا شدند. مسلمانان در زمینه جراحی چشم به موفقیت های چشم گیری دست یافتن که از آن جمله درمان آب مروارید چشم به وسیله عمل جراحی بود.

مسلمانان اولین کسانی بودند که اساس بیمارستان و دانشگاه را گذاشتند. تاریخ‌نگاران بیش از 80 بیمارستان پیشرفته را در سرزمین‌های اسلامی توصیف کرده‌اند. که یکی از آنها در قاهره 800 تختخواب داشت و بخش های مختلف را مجزا کرده بود. بیمارستان بغداد که در زمان هارون‌ الرشید ساخته شد، مهم‌ترین و پیشرفته ترین آن‌ها بوده است. محل این بیمارستان با دقت انتخاب شد و آب دجله با لوله‌های سفالی به داخل همه‌ی اتاق‌های آن جریان داشت. رازی هنگام انتخاب محل بیمارستان عضدی بغداد، تکه‌های گوشت گوسفند را در مکان‌های مختلف شهر آویزان کرد و آن‌ها را پس از 24 ساعت با هم مقایسه کرد. تکه ای که کمتر فاسد شده و سالم‌تر بود، در محل آویزان شدن آن، بیمارستان عضدی را ساختند. رازی به این طریق تاثیر محیط و هوا را بر تسریع عفونت و بیماری مشخص نمود. در این بیمارستان‌ها بیماران را رایگان درمان می‌کردند.

همچنین از قرن نهم به آن طرف بيمارستان‌هاي متعددي در شهرهاي اصلي بغداد بنا شد يكي از بزرگترين آنها منصوري بود، كه در سال 1284م بنا نهاده شد كه 800 نفر را سرويس مي‌داد. ‌اين بيمارستان به طور وسيعي برقرار بود، به نحوي كه نه تنها بخش بيماران زن و مرد از هم تفكيك مي‌شدند، بلكه بخش‌هاي مجزایی براي بيماري‌هاي مختلف مانند تب و هيجانات، چشم درد، اسهال خوني و جراحي داشته است. علاوه بر تعدادي جراح و پزشك كه بعضي از آنها متخصص بودند، تعدادي كارمند اداري، يك داروخانه، فروشگاه، يك كتابخانه و تسهيلاتي براي سخنراني وجود داشته است.

" دوبیر" استاد دانشگاه نیویورک در کتاب "نبرد میان دین و دانش" !! می نویسد: آنها(مسلمانان) علوم قدیمه را به ترقی و تعالی رساندند و علوم جدیدی هم ابداع نمودند که قبل از آنان کسی با آن آشنایی نداشت… دانشگاه های مسلمین به روی دانشجویان اروپا که از سرزمین های خود در طلب علم نزد آنان می آمدند، همیشه باز بود و پادشاهان و امرای اروپا برای معالجات خود به سرزمین های اسلامی روی می آوردند.

هچنین بیمارستان‌های مربوط به بیماری‌های روانی نیز توسط مسلمین ساخته شد. �ژوزف‌ ماك‌ كاپ�‌ در كتاب‌ عظمت‌ مسلمانان‌ در اروپا می‌نويسد: �مسلمين‌ نخستين‌ كسانی‌ بودند كه‌ علم‌ روانشناسی‌ را اختراع‌ كردند.�

ابن بیطار(وفات 646 هجری قمری)، در کتاب الجامع المفردات الادویه و الاغذیه که به صورت الفبایی تنظیم شده است، هزار و چهارصد داروی حیوانی، گیاهی و معدنی، روش استفاده از آن‌ها و این که کدام یک را می‌توان به جای دیگری استفاده کرد، شرح داده است. او در نوشتن این اثر بزرگ از مشاهده‌های خود در سفرهای علمی متعدد به سرزمین‌های مشهور آن زمان و کتاب‌های 150 صاحب نظر از جمله ابن جلجل، رازی و ابن سینا بهره گرفته است. او در این کتاب نام داروهای مختلف را به زبان‌های مختلف آورده است.

ویل دورانت در کتاب تاریخ تمدن می نویسد: نخستین بار داروخانه به وسیله مسلمانان ایجاد شد و هم آنها نخستین مدرسه داروشناسی را بنیاد نهادند و در علم قراباذین کتاب های معتبر نوشتند.

و مورخ دیگر فیلیپ خلیل حتی در کتاب تاریخ عربی می نویسد: استعمال دارو در نزد مسلمین در آن روزگار پیشرفت بسیار کرده بود. مسلمین اولین کسانی بودند که دکان های دارو فروشی پدید آوردند و هم آنها قدیمی ترین مدرسه داروگری را بنیاد نهادند. و نخستین کتاب قراباذین یعنی طریقه ترکیب داروها را بجا نهاده و درباره ترکیب داروها رسائل مکرر نوشته اند.

مورخ مشهور ، جرجی زیدان در این رابطه می نویسد: دانشمندان اروپا که در رستاخیز علمی اخیر خود در فن داروسازی مطالعه و تحقیق نمودند، دریافتند که مسلمین پایه گذار این علم هستند و آنها بودند که برای نخستین بار طریقه داروسازی را ترتیب داده و داروهای تازه ای پیدا کردند.

خانم دکتر هونکه در این زمینه می گوید: جمع آوری فرمول های دارویی در یک کتاب از دانشمندان اسلامی سرچشمه می گیرد. کتاب هایی که برحسب آن بعضی از داروسازان تا قرن هفده میلادی داروهای خود را می ساختند. مدت ها بود داروهائی که نزد مسلمانان معمول بود از طریق تجاری و در درجه اول از طریق بندقیه به اروپا جریان داشت. در نزدیکی سیسیل که تحت حکومت مسلمانان بود با ترجمه کامل طب اسلامی بوسیله کنستانتین آفریقائی به داروسازی اروپا جان تازه دمیده شد که شعاع های آن تا رودخانه راین آلمان و در نوشته ها (هیلدگاردفون بینگن) رسید. تأثیرات مستقیم علمی مسلمانان روی داروسازی اروپا تا آخر دوران هومانیستی و رنسانس باقی ماند. بلکه تا قرن 19 میلادی نیز روی آن تأثیر گذاشت. در سال 1758 میلادی بخش هائی از علم داروسازی ابن البیطار مجددا به چاپ رسید. حتی در سال 1830 میلادی کتاب داروسازی اروپایی بر مأخد عربی و فارسی، متعلق به قرن 12 میلادی بود.

منابع:

تاریخ تمدن، ویل دورانت، ترجمه احمد آرام، ناشر: علمي فرهنگي، 1392.

فرهنگ اسلام در اروپا، زیگرید هونکه، ترجمه‌ مرتضی رهبانی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ چهارم 1373.

پویایی فرهنگ و تمدن اسلام، دکتر علی اکبر ولایتی، تهران، مركز چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، 1382.

تمدن اسلام و عرب، گوستاو لوبون، ترجمه سید محمد تقی فخرداعی گیلانی، تهران، چاپ خانه مجلس، 1316.

اختراعات و اكتشافات دانشمندان اسلامى، كرامت‌الله تقوى، ناشر: آفاق لرستان، 1382ش.

زندگينامه رياضيدانان دوره اسلامى، ابوالقاسم قربانى، تهران، مركز نشر دانشگاهى، 1365.

1001 اختراع میراث مسلمانان در جهان ما، پروفسور سلیم الحسنی، مترجم: جمعی از مترجمان، نشر طلایی، 1393.

تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، زین العابدین قربانی، انتشارات: نشر فرهنگ اسلامی 1370.

كارنامه اسلام، عبدالحسین رزین‎كوب، تهران، انتشارات امیركبیر، چاپ پنجم، 1376.

علم و تمدن در اسلام، سید حسین  نصر، انتشارات خوارزمی، چاپ دوم، ترجمه‌ فارسی 1359.

منابع فرهنگ اسلامی، میان محمد شریف، ترجمه سید خلیل خلیلیان، بی جا، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1359.

نوشته شده توسط محقق در جمعه هفدهم آذر ۱۳۹۶ ساعت 3:25 موضوع | لینک ثابت