[آیا طبیعت تاریخ مادّی است ؟]

 

بعد از بررسی چیستی تاریخ و تحلیل طریقه روایت تاریخ ، خصوصاً روش قرآن در بیان مسائل تاریخی ، در این بخش می خواهیم برای شناخت بیشتر تاریخ به این سوال پاسخ دهیم که آیا طبیعت تاریخ مادی است یا خیر ؟

نظر قرآن و اسلام در این مورد چیست ؟

اینکه طبیعت تاریخ چه طبیعتی است ، آیا طبیعت اصلی تاریخ فرهنگی است یا سیاسی ، اقتصادی است یا مذهبی یا اخلاقی و بالاخره آیا طبیعت اصلی تاریخ مادّی یا معنوی یا طبیعی مزدوج است ، این سٶالات از مهمترین مسائل مربوط به تاریخ است . تا این مسئله حل نگردد شناخت ما از تاریخ ، شناخت صحیح نخواهد بود، بدیهی است که همه عوامل مادّی و معنوی نامبرده در دریافت تاریخ مٶثّر بوده است. سخن در اولوّیت و تقدّم و اصالت و تعیین کنندگی است . سخن در این است که کدام یک از این عوامل روح اصلی تاریخ و هویت واقعی او را تشکیل می دهد ؟

کدام یک از این عوامل می تواند سایر عوامل را توجیه و تفسیر کند؟ کدامیک از اینها زیربناست و کدامیک روبناست ؟ با توجه به موضوع بحث ما که تاریخ و قرآن است برای جواب این سوالات باید به قرآن رجوع کنیم که آیا منطق قرآن در تحلیل و توجیح قضایای تاریخی که آورده است مبنی بر مادّیت تاریخی است .

گروهی چنین می پندارند و مدّعی هستند که این اندیشه لااقل هزار سال قبل از مارکس، در قرآن محمّدی مبنای توجیه و تحلیل تاریخ قرار گرفته است. ((دکتر علی الوردی)) از اساتید شیعه عراق که چند کتاب جنجالی از آن جمله کتاب ((منزلۃ العقل البشری)) را نوشت از آن جمله است. شاید او اولین فردی است این مسئله را طرح کرد. امروز میان قشری از نویسندگان مسلمان این گونه تحلیل تاریخی از زبان اسلام،نوعی روشن فکری تلقی می شود و ((مد روز)) شده است . ولی ازنظر ما کسانی که این گونه می اندیشند یا اسلام  را درست نمی شناسندو با ماتریالیسم تاریخی و یا هیچکدام را. توجه به مبانی و نتایج ماتریالیسم تاریخی کافی است برای افراد آشنا با  منطق اسلام که بدانند منطق اسلام و ماتریالیسم تاریخی در دو قطب مخالف یکدیگر قرار دارند، نظر به اینکه طرز تفکر درباره جامعه و تاریخ و به ویژه اگر رنگ دروغین اسلامی به آن زده شود و مهر اعتبار اسلامی هم به آن بخورد خطر بسیار عظیمی است برای فرهنگ و اندیشه اسلامی.

مبانی قرآن درباره هویت تاریخ با مبانی ماتریالیسم تاریخی متفاوت است از نظر قرآن روح اصالت دارد و مادّه هیچگونه تقدّمی بر روح ندارد. نیازهای معنوی و کششهای معنوی در وجود انسان اصالت دارد و وابسته به نیازهای مادّی نیست و اندیشه در برابر کار نیز اصیل است. شخصیّت فطری روانی انسان بر شخصیت اجتماعی او تقدّم دارد با در نظر گرفتن مطالب بالا از نظر انسان و ماتریالیسم می توان دریافت آنچه اهمیت دارد و جز مسایل تاثیر گذار از لحاظ زیر بنای در تاریخ می باشد، موارد و مسائل معنوی و روحی است.

و هر جا قومی و ملتی پیروزی و پیشرفت  داشته است ابتدا در مسایل معنوی و ماورایی کار کرده و بعد به مادّیت پرداخته و بالعکس هر قومی نیز شکست خورده و به انحطاط کشیده شده است، صرفاً و ابتداً به مسائل مادّی پرداخته و هیچگونه نظری به ماورای این دنیا نداشته است. در ضمن برداشت هایی که ماتریالیسم ها از بعضی  آیات و روایات برای توجیه گفته های خود کرده اند کاملاً سطحی و بعضاً بی ربط و بی مورد است پس نتیجه می گیریم که آنچه در مورد تاریخ از نظر قرآن اهمیّت دارد،موارد و مسایل روحی و معنوی است و قرآن به مادّیت تاریخ خصوصاً آن مادیتی که مارکسیسم ها و ماتریالیسم ها توجه دارند قائل نیست.

 

 

[ آیا قرآن کتابی تاریخی است؟]

قرآن نه کتاب روانشناسی است، نه تاریخی،همچنان که کتاب جامعه شناسی به مفهوم رایج آن هم نیست، اما با این وصف نسبت به روانشناسی و  جامعه شناسی انسان و روند تاریخ اهمیت خاص قائل است نقش تربیتی تاریخ و داستانهای هدفدار تاریخی را در طریق وصول به مقاصد الهی و انسانی خود نیک ارزیابی نموده و در جهت اهداف مقدس و آرمانهای بالای توحیدی و انسانیش که نجات بشریت از ظلمتها و اسارت ها به روشنایی توحید و تقوا و عدالت و حریّت است. روی تاریخ و مسائل تاریخی با اسلوب ویژه و سبک خاص خود سرمایه گذاری عظیمی کرده است بی تردید اگر تمامی آیات و موارد تاریخی قرآن استخراج گردد حجم بزرگی را تشکیل می دهد و پر واضح است که تحلیل شایسته انها مسائل مهمی را روشن ساخته و معیار ها و ملاکهای ارزشمندی را در راه خود سازی و ساختن جامعه ها و تمدن های انسانی و آفرینش تاریخ فردا در اختیار نسلها قرار می دهد.

[ قرآن و تاریخ]

قرآن در کمتر سوره ای از سوره های یکصد و چهارده گانه اش از زاویه  خاص بینش تاریخی اش به مسائل تاریخی پرداخته و یا اشاره نکرده است و شاید بتوان گفت که از مجموعه 6666 آیه از قرآن بیش از  آن بطرح مسائل تاریخی بیان سنن و ضوابط حاکم بر جامعه و درس های گرانبهایی که در راه تعالی و تکامل و نیز تزکیه و تطهیر و سازندگی فرد و جامعه نقش مهمی دارد اختصاص دارد برای نمونه می توان به بخشهای چشمگیری از سوره های ((بقره و آل عمران و یونس و هود و اعراف، نمل، قصص، لقمان، روم، احزاب، سباء ، صافّات، غافر،حاقّۃ ،مُدّثر،شمس،فیل،  وغیره اینها اشاره کرد.

قرآن در آیاتی از این سوره ها با اسلوب ویژه و مناسبتهای گوناگون از تاریخ افتخار پیامبران، از نقش آنان در تمدن و تعالی انسان از حق پذیریها و حق ستیزی ها  امم و اقوام گذشته در برابر بعثت ها و دعوتها و آیات و معجزات، از منطق شوم زرپرستان و زورمندان و تزویز گران از سرنوشت تیره و تار طغیانگران و گناهکارن و سرکشان . از اخلاص، ایثار، حسن ختام و فلاح و نجات رهروان راه توحید و تقوا پیام دارد.

همچنان که از فجر تاریخ اسلام و فراز و نشیب ها از طلوع محمدی (ص) آغازوچگونگی نزول وحی از سیر و سلوک شخصی، اخلاقی، خانوادگی اجتماعی و کیفیّت دعوت به حق و عدالت و چگونگی رابطه او با خدا و خُلق و سیاست و مدیریت ویژه آن حضرت و بالاخره از علل اعتلاءها و انحطاط ها نکات عبرت انگیز و تجربیات گرانبها و درسهای فراموش نشدنی و ضوابط ارزشمند و جاودانه ای را برای انسان و حیات اجتماعیش به ارمغان دارد.

براین باور به این سرمایه گذاری عظیم قرآن روی مسائل تاریخی تعمّق کرده به شایستگی در محورو جوانب آن اندیشید،از کنارش به آسانی عبورنکرده وبه این بخش عظیم از قرآن حساب ویژه ای بازکرد که بی تردید شناخت این بعد از قرآن در سها ی گرانبها وتجربیا ت ارزشمندی بما می دهد وما را که میراث داران تجربه های بی  نظیر تاریخ بشری هستیم در کشف سنن حاکم برجامعه و تاریخ  مدد نموده وباررموزواسرار ظهورو سقوط تمدن ها و امت ها آشنا می سا زد تا بدینوسیله از آنچه در طول حیات اسان ازفجرتاریخ گرفته تاعصرحاضر رخ داده است، مشعلی وتوشه ای فراراه آنچه باید رخ دهد، فراهم آوریم.

 

[ رسالت قرآن]

رسالت خطیر و عظیم قرآن رامی توان بدینصورت از خود کتاب الهی در یاقت کرد:

1-دعوت به توحید ویکتاپرستی:(((يا ايها النبی انا ارسلناک شاهداً و بشيراً و نذيراً و داعياً الی الله باذنه و سراجاً منيراً))( احزاب آیه 45)

ترجمه: ای پیامبر ما تورا گواه و بشارت دهنده و بیم رسان فرستادیم که دعوت کننده بسوی خدا به اذن او و چراغ فروزان فرا راه او باشی

2- اخراج انسان از ظلمت شرک و کفر و ستم بسوی نور حق و عدل (( کتاب انزلناه اليک لتخرج الناس من الظلمات الی النور باذن ربهم الی صراط العزيز الحميد.)). (ابراهیم آیه 1)

ای پیامبر این کتابی است که به تو نازل کردیم تا به وسیله آن مردم را از ظلمتها به سوی روشنایی بدستور پروردگار درآوری.

3- بنیاد عدل و برقراری قسط و انصاف :((( انا انزلنا اليک الکتاب بالحق لتحکم بين الناس بماارائک الله و لاتکن للخائنين خصيماً)) (نساء آیه 105)

ما این کتاب را بحق برتو نازل کردیم تا به آنچه خداوند در پرتو وحی به تو آموخته است در میان مردم قضاوت کنی

4- بنیاد جامعه بر اساس توحید و تقوا: (( و هذا کتاب انزلناه مبارک فاتّبعوا و واتّقوا لعلّکم تُرحمون))( انعام آیه 155)

و این قرآن کتاب عظیمی است که با برکت و خیر بسیار نازل کردیم، آنرا پیروی کنید و تقوا پیشه بسازید امید که مورد رحمت الهی واقع شوید

5- بیان تمامی حقایق و ضوابط و مقررات سعادت آفرین به بشریت:

(( و نزّلنا عليک الکتاب تبياناً لکلّ شئ و هدیً و رحمة و بُُشری للمسلمين))( نحل آیه 89)

و ما این کتاب آسمانی را بر تو نازل کردیم که بیانگر همه چیز است و نیز سایه هدایت و رحمت و بشارت برای راه یافتگان بسوی حق است.

 

 

[ رسالت تاریخی قرآن:]

اکنون که قرآن بصراحت رسالتش روشن است باید اندیشید که چه رابطه ای میان اهداف یاد شده و بعد تاریخی قرآن وجود دارد بی تردید که تمام این رسالت را تمامی سوره ها آیات و حتی واژه های  قرآن نیز بدوش دارندو طبیعتاً بُعد تاریخی قرآن که بیش از 4/1 آن را شامل می شود و نیز از این اصل مستثنی نیست.

 

                                                      

براین باور رسالت و اهداف ایات تاریخی قرآن نیز اخراج انسان از تاریکیهای شرک و ظلم بسوی روشنایی های توحید و یکتا پرستی  است. و از اینجا راز این تعبیرهای شگرف قرآن در مورد قصص و بعد تاریخی قرآن روشن می شود که گاهی  می فرماید:

((فاقصص القصص لعلّهم يتفکّرون )) (اعراف آیه 176:)  داستانها را برایشان تعریف کن تا تفکر کنند

و یا می فرماید: (( لقد کان فی  قصصهم عبرة الاولی الالبا ب))(یوسف آیه 112)

بی تردید در داستانهای آنها عبرتی برای صاحبان خرد است

و در جای دیگر می فرماید: ((نحن نقصّ عليک احسن القصص))(یوسف آیه 2)

 و ما بهترین قصه را برای تو تعریف کردیم

درمورد تعابیری که در پایان قصه های تاریخی می آورد ((لآيات لاولی الباب ، لکلّ صّبارشکور، لقوم يعلمون))  که همه اینها در چارچوب رسالت قرآنی است و در این راستا ارزیابی و تحلیل می گردد.

قسمت های تاریخی قرآن:

مباحث و آیات تاریخی قرآن دارای اهداف و اسرار و پیامهای گوناگونی است و بدینصورت به بخشهای مختلف و متنوعی قابل تقسیم است.

1-   بخش نخست از مسائل تاریخی قرآن آیاتی است که از خلقت آدم و حوا، از پیدایش نسل فعلی بشر، اندیشه فرشتگان در مورد انسان و از تضادّ و تقابل تاریخی شیطان با انسان  بحث می کند.

2-   بخش مهمی از مسائل تاریخی قرآن را تاریخ پیامبران تشکیل می دهد پیامبرانی  مانند: آدم – نوح – ابراهیم – اسماعیل – اسحاق – یعوب – یوسف – زکریا – یحیی- الیسع- ذوالکفل – الیاس – ایوب- شعیب – صالح – هود- لوط – سلیمان – داوود – عزیز – ادریس – یونس -  – موسی– هارون – محمد (ص) در این بخش از تاریخ قرآن با روش خاصّی مسئله بعثت و معجزات پیامبران ، سبک رهایی بخش و خالصانه آنان، میزان خیرخواهی و بشر دوستی رسولان درجه مجاهدت ها و مبارزات آنان و نقش سرنوشت سازشان در حیات انسان مورد بحث واقع شده است. همچنانکه صحنه های بسیاری از منطق پیامبران و پیروان آنها با منطق مخالفان آنان و سلسه ای از حوادث و رویدادهای آموزنده و شگفت انگیز مربوط به آنان که تجربیات گرانبها و درسهای ارزشمندی است.

3-   قسمتی است که از وضعیت اجتماعی، سیاسی اقتصادی ، فرهنگی، اخلاقی و عقیدتی امم و اقوام مشخصی مانند اقوام نوح – هود – صالح- لوط – نمرودیان – فرعونیان- سبطیان – قبطیان – اصحاب رسّ و اقوام و جوامع دیگری که بعثت پیامبران بمنظور نجات و هدایت آنها رخ داده است سخن می گوید، از خضوع و و حق پذیری برخی از آنها در برابر دعوتهای توحیدی پیامبران و اخلاص وفداکاری آنان بحث می کند. از هلاکت برخی بوسیله بلاهای آسمانی بعضی بوسیله بلاهای زمینی، قومی بوسیله دریا و سیل و نجات و امداد راه یافتگان بحق پیامها و درسها دارد که آیات این بخش خود به چند دسته قابل تقسیم است:

الف : آیاتی که از محکومیت زورمندان ستمگر و جباران حاکم بر اجتماعات خبر می دهد.

در این بخش موارد مهمی چون: ویژگیهای نظامی استبدادی، روشهای استبدادگران در راه به بند کشیدن توده ها، تباهی حرث و نسلها بدست پلید آنها حق ستیزی و مقابله آنان با بعثت های توحیدی و سرانجام شوم وعبرت انگیزشان در داستانهای تاریخی قرآن به صحنه آمده است.

جبارانی مانند: طالوت، نمرود، فرعون، هامان و حاکمان فاسد عصر یوسف و اصحاب کهف سردسته های افسادگرانی که در سوره نمل از آنها سخن رفته است.

ب: آیاتی که از ماهیت آلوده رهبران فکری دنیا پرست، ظالمان گمراه و سرنوشت دردناک و خفت بار آنها پیام های عبرت دارد. از عناصری چون اکثریت احبار و رهبان، سادات و کبرا ، از سامری و گوساله طلائیش از بلعم باعورا و سرانجام زشتش،ازخوابگذاران جباره مصر،ازابوطالب ها،ابوجهل ها، نضربن حارث ها و از همه کسانیکه نعمت گرانبهای دانش و بیان راکمند صید توده ها، وسیله تسلط بر بندگان خدا و در جهت بت تراشی و قهرمان سازی از ظالمان بکار می گیرند.

ج: آیاتی که در مورد نکوهش زرپرستان است. از زراندوزان و تکاثر گران امکانات مالی و اقتصادی توده ها سخن می گوید، از روحیه شرک آلود  آنان از سرانجام شومشان که بر همان چیزی که می نازیدند و سایه حیاتشان بود عامل هلاکتشان گردید. از قارون در سوره قصص ، ابولهب و همسرش در سوره تبّت، از صاحبان باغ پر برکت در سوره قلم ، از داستانهای ثروتمندان بی ایمان در سوره کهف و از جریاناتی مشابه اینها در دیگر آیات و سوره ها پیامهای تکان دهنده ای دارد.

د: آیاتی که قطعات حساس و آموزنده ای از زندگی و مرگ افتخار آفرین راهیان راه نور و عدالت، عناصر حق طلب و ظلم ستیزی  چون مومن آل فرعون، مومن آل یاسین، سحره فرعون که عاقبت بخیر شدند. همسر توحید گرای فرعون، مریم پاک مادر مسیح، دختران شعیب، حواریون عیسی،ملکه دور اندیش سباء، اصحاب کهف و ... چهره های درخشان و تاریخ سازدیگری که در گرماگرم نبرد حق و باطل از ارزشهای مادی و دنیوی چشم پوشیدند و بر دو راهی زندگی ، راه معنویت و عدالت را برگزیدند.

ه: آیاتی که سرنوشت سیاه آلودگان به گناه و انحرافات عقیدتی و اخلاقی تکذیب کنندگان پیامبران را نشان می دهد. چهره هایی چون : هابیل ، فرزندو همسر نوح، همسر لوط  - ملکه مصر، برادران یوسف و نظایر اینها.

4-   چهارمین بخش از مسائل تاریخی قرآن تاریخ اقوام پیشین است که بنظر می رسد جدای از تاریخ انبیا است. داستان قوم سباء و تمدن درخشان و کفران نعمت آنها و سرانجام دردناکشان در سوره سباء،ذوالقرنین  در سوره بقره، رسولان انطاکیه در سوره یاسین و داستانها و ماجراهای دیگری که باید تحقیق و استخراج و دسته بندی کرد.

5-   بخش مهم دیگری  از مسائل تاریخی قرآن تاریخ اسلام  و فرازو نشیبهای حساس آن است در مورد پیامبر و غزوات این حضرت و حوادث مهمی چون هجرت، تغییرقبله و...می باشد.این است قسمت های مهم مسائل تاریخی قرآن که بی تردید اگر همه آیات مربوط به بخشهای پنجگانه یاد شده استخراج و تحلیل گردد، حقایق با ارزش و مسائل مهمی را روشن و درسهای گرانبهایی را به بشریت خواهد آموخت.

[ نتیجه ]

با در نظر گرفتن تمام مطالب گفته شده در می یابیم که:

1-   قرآن تاریخ و روایت تاریخ را پذیرفته است و علم تاریخ را قبول دارد.

2-   قرآن تاریخ را امری مادی نمی داند و به روح و معنویت تاریخ قائل است.

3-   قرآن در بیان مسائل و موارد تاریخی از روشهای خاصی برخوردار است، در بیان موضوعات تاریخی از روایت مرسوم آنکه مورخان بکار می گیرند، استفاده نکرده است.

4-   حکایت تاریخ از زبان قرآن ملال آور و خسته کننده نیست وبرای قرائت کنده قرآن هر لحظه جالبتر می شود زیرا قرآن به اتفاقات تاریخی از ابعاد مختلف پرداخته است.

5-   قرآن در بیان موضوعات تاریخی هدفش فقط این نیست که داستان و ماجرای تاریخی را از گذشته بیان کند و عبور کند بلکه هر کلمه آن دارای حکمت و خصوصیتی است. نگرش قرآن نسبت به تاریخ بیشتر برای عبرت آموزی برای آیندگان است تا از موضوعات آن درس بیاموزند و از اتفاقاتی که برای گذشتگان افتاده است و تحلیل هایی که قرآن برای آنها انجام داده است درس زندگی بیاموزند.

 

کلام آخر :

در پایان توجه خوانند گرامی را به این مطلب جلب می کنیم که در این مقاله سعی شده علاوه بر اینکه تاریخ را در آینه قرآن بررسی کنیم ، بیشتر توجه خواننده را به خود قرآن جلب کنیم تا بعد از مطالعه این مقاله به قرآن مراجعه کند، و مطالب گفته شده را خودش نیز تصدیق کند.

نویسنده در نظر داشته با بیان کلمات و آیات قرآنی، قصص و داستانهای قرآنی را در ذهن خواننده یادآوری کند، تا علاوه بر برسی علمی تاریخ قرآن، قصه های قرآنی نیز در خاطر او نقش بندد.

امید است که این پژوهش و تحقیق که دارای نواقص زیادی است مورد قبول قرار گیرد.

 

 

 

منابع مورد مطالعه و بررسی:

جامعه و تاریخ -. متفکر شهید استاد مرتضی  مطهری (ره)

ظهور و سقوط تمدنها  از دیدگاه قرآن – علی کرمی

شان نزول آیات – دکتر محمد باقر محقق

بررسی تاریخی قصص قرآن – محمد بیّومی مهران – ترجمه سید محمد راستگو

قصه های قرآنی – ترجمه مصطفی زمانی

تفسیر المیزان – علامه محمد حسین طباطبایی (ره)

تفسیر مجمع البیان: ابو علی طبرسی (ره)

رسالت قرآن در عصر فضا- عبدالرضا حجازی

تاریخ علوم قرآن – علی حجتی کرمانی


 

نوشته شده توسط محقق در پنجشنبه هفدهم بهمن ۱۳۸۷ ساعت 16:48 موضوع | لینک ثابت